Kako smo došli do ivice: Sedam decenija sukoba koji su uništili iluziju kontrole

U ranim jutarnjim satima 28. februara 2026., Izrael je pokrenuo ono što je nazvao “preventivnim udarom” na iranske vojne ciljeve, uz podršku ili paralelno djelovanje Sjedinjenih Američkih Država, prema američkim i izraelskim zvaničnicima. Iranski odgovor bio je brz i širok: projektili su lansirani prema Izraelu, ali i prema američkim vojnim lokacijama i saveznicima u Perzijskom zaljevu, uključujući Bahrein, gdje se nalazi ključna infrastruktura američke Pete flote, kao i prema drugim regionalnim tačkama.

Eksplozije su prijavljene u više država Zaljeva. U Bahreinu je viđen dim iznad područja Juffair, gdje se nalazi američka pomorska baza. U Abu Dabiju je potvrđena najmanje jedna poginula osoba, dok su sirene aktivirane u Kuvajtu i Kataru. Zračni prostor širom regiona počeo se zatvarati, letovi su preusmjeravani, a Izrael je uveo vanredno stanje, zatvarajući škole i mobilizirajući rezerviste.

To nije bio početak sukoba. Bio je to trenutak kada je sukob, koji traje gotovo sedam decenija, prešao prag iza kojeg više nema jasne granice između indirektnog i otvorenog rata.

1953: Državni udar koji je oblikovao budućnost

U augustu 1953. godine, CIA i britanska obavještajna služba MI6 organizovale su i provele državni udar protiv demokratski izabranog iranskog premijera Mohammada Mosaddegha, u operaciji poznatoj kao Operation Ajax.

Mosaddegh je dvije godine ranije nacionalizirao iransku naftnu industriju, čime je okončao dominaciju britanske Anglo-Iranian Oil Company, današnjeg BP-a. Nacionalizacija je predstavljala direktan izazov zapadnim ekonomskim interesima i dovela do britanskog embarga i međunarodne krize.

CIA i MI6 su finansirale proteste, koristile propagandu i koordinirale političke i vojne aktere kako bi destabilizirale vladu. Nakon puča, Mosaddegh je uhapšen, a šah Mohammad Reza Pahlavi, koji je nakratko pobjegao iz zemlje, vraćen je na vlast.

Iako je formalno već bio monarh, puč je omogućio šahu da konsoliduje autoritarnu vlast uz snažnu političku, vojnu i obavještajnu podršku Sjedinjenih Država.

Za Washington, operacija je bila strateška pobjeda u kontekstu Hladnog rata, osiguravajući da Iran ostane unutar zapadne sfere uticaja. Za mnoge Irance, međutim, to je bio dokaz da su Sjedinjene Države spremne srušiti demokratsku vladu kako bi zaštitile svoje geopolitičke i ekonomske interese.

Ta percepcija postala je temelj dubokog nepovjerenja koje oblikuje odnose između dvije zemlje do danas.

1979: Revolucija i prekid odnosa

Dvadeset šest godina kasnije, dugogodišnje nezadovoljstvo šahovom represijom kulminiralo je Islamskom revolucijom 1979. godine. Šah je svrgnut, a ajatolah Ruhollah Khomeini preuzeo je vlast, uspostavljajući Islamsku Republiku Iran.

Kasnije te godine, iranski studenti zauzimaju američku ambasadu u Teheranu, uzimajući 52 američka diplomata kao taoce na 444 dana. Kriza talaca trajno je uništila diplomatske odnose između dvije zemlje i učvrstila međusobno neprijateljstvo.

Za novu iransku vlast, Sjedinjene Države bile su simbol stranog miješanja i poniženja. Za Washington, Iran je postao neprijateljska država.

1980–1988: Rat, sankcije i trauma

Rat između Irana i Iraka dodatno je produbio jaz. Sjedinjene Države su pružale indirektnu podršku Iraku Saddama Husseina, dok je Iran bio smatran destabilizirajućom silom.

Godine 1988., američka ratna mornarica oborila je iranski civilni avion Iran Air Flight 655, ubivši svih 290 ljudi na avionu. Incident je dodatno učvrstio uvjerenje u Iranu da su SAD spremne koristiti smrtonosnu silu protiv Irana bez posljedica.

Istovremeno, sankcije su postale trajni instrument američke politike prema Teheranu.

2003–2015: Nuklearni spor i kratki period nade

Američka invazija na Irak 2003. godine, koja je srušila režim Saddama Husseina paradoksalno je povećala iranski uticaj u regionu, kroz jačanje šiitskih političkih partija i oružanih grupa bliskih Teheranu.

Kako su rasle zabrinutosti oko iranskog nuklearnog programa, Iran i svjetske sile potpisuju nuklearni sporazum 2015. godine (JCPOA), kojim Iran pristaje ograničiti svoj nuklearni program u zamjenu za ukidanje sankcija.

Sporazum je predstavljao rijedak trenutak smirivanja.

Trumpova odluka

Ali 2018. godine, administracija Donalda Trumpa povlači SAD iz sporazuma i ponovo uvodi sankcije, čime počinje nova faza eskalacije.

Iran postepeno obnavlja i proširuje obogaćivanje uranija.

2020–2025: Rat u sjeni postaje otvoreniji

U januaru 2020. godine, američki dron ubija Qassema Soleimanija, jednog od najmoćnijih iranskih vojnih lidera. Iran odgovara raketnim napadima na američke baze, ali obje strane izbjegavaju totalni rat.

U narednim godinama slijedi niz atentata, sabotaža, cyber napada i indirektnih sukoba.

Godine 2024., Izrael bombardira iranski diplomatski kompleks u Damasku, ubijajući visoke oficire Revolucionarne garde.

Godine 2025., Izrael i Iran ulaze u direktni sukob koji traje 12 dana i odnosi stotine života.

To je bio signal da su stare granice već počele nestajati.

2026: Kraj iluzije

Napadi 28. februara 2026. godine označavaju prijelaz u novu fazu.

Po prvi put nakon decenija indirektnog sukoba, Sjedinjene Države i Iran su direktno razmijenili velike vojne udare u kontekstu otvorene operacije, dok je Izrael istovremeno djelovao protiv iranske teritorije.

Iran je pokazao spremnost da gađa američke vojne ciljeve širom regiona.

Sjedinjene Države su pokazale spremnost da direktno napadnu Iran.

To mijenja temeljnu logiku sukoba.

Ono što je počelo kao tajna operacija CIA-e 1953. godine, osmišljena da zaštiti zapadne interese, sada je evoluiralo u otvorenu vojnu konfrontaciju između država.

Više od sedam decenija kasnije, krug se zatvorio.

Sukob koji je decenijama tinjao ispod površine sada je izbio na otvoreno.